‘Tian’ tatoeage als straf

Het karakter tian 天 komt op een paar plekken voor in de Yijing (1-5, 14-3, 14-6, 26-6, 36-6, 38-3, 44-5 en 61-6), meestal in de betekenis van ‘hemel’, al dan niet met een hoofdletter. Bij 38-3 betekent het echter wat anders. “其人天且劓.” Hier gaat het om de tian-straf: een tatoeage op het voorhoofd (古代一種在額頭上刺字的刑罰 volgens 漢語大字典 ).

Nu rijst de vraag (bij mij althans): wanneer werd deze straf uitgevoerd, voor welk vergrijp? Hoe zag zo’n tatoeage eruit? Toen ik ging zoeken op internet kwam ik regelmatig een artikel tegen van Carrie E. Reed, Tattoo in Early China. Mevrouw Reed blijkt verbonden te zijn aan een universiteit, en dan heb je een e-mailadres. Net dus maar even een e-mailtje gestuurd.

Richard Rutt zegt over tian: “Tian, ‘branded’ may mean black-branded or tattooed, but may be a copyist’s error for the similar character er shaven-headed. Wen Yiduo thought it could be an error for wu ‘cutting off the feet’. All three interpretations suggest the man has been juridically punished. Since there is no evidence about a legal code in early Zhou, the matter cannot be confirmed.”

Hu Yuan (993-1059) in de 周易折中 Zhouyi Zhezhong:

“天”當作而字,古文相類,后人傳寫之誤也。然謂而者,在漢法,有罪髠其鬢髮曰而。
Tian moet gezien worden als er , in Klassiek Chinees waren deze twee karakters hetzelfde, in latere generaties werd dit verkeerd gekopieerd. Er was in de Han-tijd een straf waarbij het haar aan de slapen werd afgeschoren. “

周易大辭典 (Groot Woordenboek van de Zhouyi):

”天”為黥額,即烙額。(古代的一種刑罰,用燒紅的刑具烙傷犯人的額頭 ) “天”亦說是’髠首’, 即 “剃光頭”.
Tian betekent qing e 黥額, ‘misdadigers brandmerken/tatoëren op het voorhoofd’ (een oude straf waarbij een martelinstrument roodgloeiend werd verhit en op het voorhoofd van de veroordeelde gedrukt). Tian betekent ook di shou 髠首, dit is ‘iemands hoofd scheren als straf’.”

Hu Yuan kan dan wel zeggen dat “Tian 天 gezien moet worden als er 而”, en dat “Er 而 in de Han-tijd een straf was waarbij het haar aan de slapen werd afgeschoren”, maar dit wordt niet ondersteund door mijn o zo grote Hanyu Da Zidian 漢語大字典 en Hanyu Da Cidian 漢語大詞典-woordenboeken – die maken hier geen melding van. En dan word ik achterdochtig. ‘Eén bron is geen bron’, is mijn devies. Wat doe je in zo’n geval? Niet verder modderen maar een expert inschakelen. Ik heb Burchard Mansvelt Beck, voormalig docent aan het Sinologisch Instituut in Leiden en groot kenner van de Han-dynastie maar een mailtje geschreven. In het verleden heeft hij me al vaak uit de brand geholpen, ik hoop dat hij hier ook zijn licht over wil laten schijnen.

Ook Gao Heng 高亨 heeft hier wat over te zeggen in zijn Zhouyi Gu Jing Jin Zhu 周易古經今注(‘De oude klassieke Zhouyi met moderne toelichting’ of zoiets), een invloedrijk boek wat veel waardevolle inzichten over de betekenis van Chinese karakters in de I Tjing bevat, hoewel ook veel van zijn ideeën een beetje vergezocht zijn.

Gao Heng 高亨 is een niet geheel onbesproken persoon in de wereld van de sinologie. Zijn denkbeelden worden vooruitstrevend genoemd, maar ook wel té fantastisch, in de letterlijke zin van het woord. Dit laatste vinden we ook bij zijn uitleg over tian 天 bij 38-3 (周易古經今注, p. 270). Gao begint acceptabel, en haalt o.a. Lu Deming 陸德明 (556-627) aan, een niet onbekend naampje in I Tjing-land, die de Jingdian Shiwen 經典釋文, ‘Uitleg van de Klassieken’ heeft geschreven, waar de Zhouyi Shiwen 周易釋文, ‘Uitleg van de Zhouyi’ een onderdeel van is. Lu zegt hierin over tian 天:

天,剠也,馬 (Ma Rong 馬融 79-166 HM) 云: “剠鑿其額曰天。
Tian is qing , ‘brandmerken’. Ma Rong zegt: “Brandmerken, inbranden van het voorhoofd heet tian 天“.

En Gao vervolgt met:

集解引虞翻 (170-239 HM) 曰: “黥額為天。”
說文: “天,顛也。”

“In de Verzamelde Commentaren 集解, Yu Fan 虞翻 aanhalend, staat: “qing e 黥額, het brandmerken van misdadigers, is tian “.
De Shuo Wen 說文 zegt: “Tian betekent dian , ‘bovenkant van het hoofd/(voorover-)vallen’ “. “

Dit is allemaal nog wel te volgen, maar Gao gaat wel erg ver als hij de Shanhai Jing 山海經 noemt, met de legendarische held Xian Tian 刑天. Xian Tian daagde Di eens uit in een duel, maar deze liet Xian’s hoofd afhakken en begraven in de bergen van Chang Yang. Daarop veranderden Xian’s tepels in ogen en zijn navel in een mond, en zo bleef hij doorvechten. Gao zegt dan over de naam Xian Tian:

刑天即刑顛,亦以天為顛。鑿顛之刑曰顛,與去耳曰刵,去鼻曰劓,去髕曰髕同例。
“Xian Tian betekent xiandian, ‘de straf van het voorhoofd’, tian is gebruikt in de plaats van dian . Het graveren/inbranden van het (voor-)hoofd () heet dian , het verwijderen van de oren () heet er , het verwijderen van de neus () heet yi , het verwijderen van de knieschijven () heet bin ; dit zijn soortgelijke voorbeelden.”

Om nu een mytisch figuur er bij te halen om aan te tonen dat tian 天 hetzelfde betekent als 鑿顛 is een klein voorbeeld van Gao’s opmerkelijke redeneringen……