Natte kleren

Verschil
Tussen veel Yijing-vertalingen zit een wereld van verschil, en omdat er niet één 100% juist is (of 100% fout) kijk ik altijd ook naar de Chinese tekst van de Yijing. Tevens loop je zo tegen interessante dingen aan.
Dat had ik bijvoorbeeld bij de vierde lijn van hexagram 63. Het eerste zinnetje hiervan wordt door Wilhelm vertaald als ‘Ook de mooiste kleren worden lompen’. Maar in het Chinees staat helemaal geen ‘worden’: er wordt gesproken van ‘hebben/(er) zijn’. Toen ik dit constateerde voldeed de vertaling van Wilhelm voor mij niet meer. Maar ik moest natuurlijk wel op zoek naar wat anders. Dan begint Het Grote Zoekwerk.

Kleurige zijde
Het eerste karakter , ‘xu’ of ‘ru’, kent feitelijk maar twee betekenissen. De eerste is makkelijk: ‘gekleurde zijden stoffen’. De tweede moet wat meer omschreven worden. In oude tijden was het gebruikelijk dat als je door belangrijke poorten of bergpassen moest, je de helft van een metalen zegel meekreeg. Bij de doorgang was een ambtenaar met de andere helft. Pasten de helften in elkaar, dan mocht je door. Tijdens de Han-dynastie werd dit systeem ook toegepast door middel van een in tweeën geknipte beschreven strook zijde. Eén zo’n helft van de zijde heette een ‘xu/ru’. Maar het gebruik van zijde voor dit doel, én het beschrijven van zijde werd pas toegepast vanaf de Han-dynastie (206 v.Chr. – 221 n. Chr.). Dit is ver nadat de Yijing is geschreven, en de tweede betekenis van dit karakter is hier dus niet van toepassing.

Kleren
Het karakter wordt qua betekenis vaak gelijkgetrokken met een ander karakter wat er veel op lijkt en op dezelfde manier wordt uitgesproken. Dit karakter betekent ‘kort jasje’, of ‘jacket’. In deze betekenis wordt het door Wilhelm gebruikt en dit lijkt ook de beste te zijn omdat het past in de context van de zin, zoals we straks zullen zien.Gecombineerd met de betekenis van xu/ru als ‘gekleurde zijden stoffen’ komen we zo bij Wilhelm’s ‘de mooiste kleren’.

Lek?
Han Boering vertaalt het eerste karakter van 63-4 met ‘lek’, waardoor de hele zin wordt ‘Het lek wordt met lappen gestopt’. Han geeft netjes aan dat hij hierbij Wang Bi (226-249) volgt. Maar waar haalt Wang dit dan vandaan? Nergens vinden we in andere oude boeken ‘xu/ru’ gebruikt als ‘lek’. Als we gaan kijken naar de vertaling van Wang Bi’s Yijing, dan zien we wat Wang eigenlijk doet: hij vertelt in zijn toelichting bij 63-4 dat ‘xu/ru’ vertaald moet worden met een ander karakter wat ‘vochtig; onderdompelen’ betekent (p. 541). Preciezer: hij vertaalt niet zozeer, hij interpreteert. Want zoals gezegd, het karakter ‘xu/ru’ wordt in geen ander boek gebruikt als ‘vochtig; onderdompelen’. In dit soort gevallen ben ik heel rigoreus: dan valt deze betekenis af.

Het tweede karakter in de zin betekent ‘hebben’ of ‘zijn’. Het derde karakter betekent ‘kleren’. Dit is een directe link met het eerste karakter xu/ru, wat ook met kleding te maken heeft. Deze link verstevigt de betekenis van xu/ru als kledingstuk.
Het vierde karakter betekent ‘afgedragen, versleten’. Dus ruw vertaald staat er

Mooie/kleurige kleren – hebben/zijn – kleren – versleten.

In beter Nederlands: Tussen de mooie kleren zitten versleten kleren.

Metafoor
Deze eerste zin van 63-4 bevat een beetje rijm: het eerste karakter spreek je uit als ‘xu’ of ‘ru’, en het laatste karakter spreek je uit als ‘ru’. Veel Chinese spreekwoorden bevatten rijm, en ze bestaan vaak uit vier karakters. Het zou best mogelijk zijn om de eerste zin van 63-4 als een spreekwoord te zien, met een diepere betekenis.

Als een nieuwe dynastie begon werd vaak het hele ambtenarenapparaat van de vorige dynastie overgenomen. De meeste mensen beloofden trouw aan de nieuwe keizer en bleven zo verzekerd van hun positie. Het was natuurlijk voor de nieuwe keizer ook niet te doen om iedereen te vervangen, beter was het om ervaren mensen om je heen te hebben die van de hoed en de rand wisten. En als ambtenaar had je natuurlijk niet veel keus: het was meewerken of een gruwelijke doodstraf.
Maar de keizer was niet gek. Trouw beloven is één ding, maar het uitvoeren is iets anders. Het was dus zaak om verraders te ontdekken, zij die de oude dynastie nog trouw waren en een opstand zouden kunnen beramen. Als de keizer zich dan afvroeg of zijn ministerie van vreemde smetten vrij was en hiervoor de Yijing consulteerde, dan kon hij te horen krijgen: ‘tussen de mooie (=nieuwe) kleren zitten versleten (=oude) kleren. Wees de hele dag voorzichtig’. Met zo’n antwoord wist de keizer wat hem te doen stond.