Wie mij kent weet dat ik zelden weg ben van I Tjing-interpretaties. Ik zie liever dat de gebruiker werkt met een vertaling, zodat de oorspronkelijke beeldtaal zo goed als mogelijk bewaard blijft en de getoonde tekst dicht bij het Chinese origineel ligt. Interpretaties zijn voor luiaards. Als je niet de moeite neemt om de I Tjing in zijn oorspronkelijke vorm te begrijpen, dan is het boek niet voor jou weggelegd. Het is makkelijk om de tekst van de I Tjing te vervangen door een gemakkelijk te begrijpen stukje proza, maar orakels horen per definitie min of meer raadselachtig te zijn, zodat dezelfde zinssnede een andere betekenis krijgt naar gelang de situatie. Als de I Tjing zegt "Als drie mensen samen reizen, zal er een afvallen. Als een mens alleen reist vindt hij een kameraad" (41-3), dan verschilt de betekenis per situatie - het hoeft tenslotte niet altijd over personen te gaan. Het gaat hier om een metafoor, die heel algemeen gezegd inhoudt: 'teveel is minder dan genoeg'. Maar ook dit is weer mijn interpretatie, en beter is het aan de gebruiker over te laten wat de betekenis is van een zin: hij weet als geen ander welke subtiele werkingen er aan de gang zijn, al dan niet bewust. De kunst is natuurlijk deze werkingen boven tafel te krijgen, maar daar kan de I Tjing je juist mee helpen - vermits je een vertaling hebt met de oorspronkelijke beeldtaal, en niet uitsluitend een interpretatie.
Het I Tjing Antwoordenboek is een interpretatie. In de twee pagina's tellende inleiding vertelt de auteur dat "de tekst [van de I Tjing] voor een moderne westerling in de 21ste eeuw moeilijk of zelfs niet leesbaar is. Vandaar dat ik me op een gegeven moment voorgenomen heb om deze orakelteksten te herschrijven zodat ze begrijpelijk worden voor een westerling anno nu. Dat was beslist geen gemakkelijke klus. Vooral niet omdat ik de kern van het orakel niet wilde aantasten". Het is zeker zo dat de I Tjing voor iemand die het boek voor het eerst in handen heeft doorgaans geen gemakkelijke kost zal zijn. Maar dat hoeft ook niet. In tegenstelling tot wat Jelsma beweert ("Al gauw ontwikkelde de I Tjing zich tot een huisorakel dat vrijwel iedere Chinees in huis had", p. 4) is de I Tjing oorspronkelijk een boek wat zich richtte op de aristocratische bovenlaag van het oude China. En deze bovenlaag was redelijk thuis in het schrift, de beeldspraak en oude gebruiken en rituelen waar de I Tjing aan refereert. Want het oud-Chinees bárst van beeldspraak, en alleen de geletterden konden hier mee overweg. Het gros van de Chinezen kon niet lezen en had dus ook niets aan de I Tjing. Kort gezegd, als je de I Tjing wilt begrijpen, dan zul je daar wat moeite voor moeten doen.
De inleiding, ookal is die maar twee pagina's groot, staat vol van valse feiten, waar een muggenzifter als ik zich mateloos aan ergert. De oorsprong van de I Tjing zou in 6000 v.Chr. liggen (tekstuele analyses tonen aan dat dit op z'n vroegst 800 v. Chr. is), de I Tjing zou tijdens de Culturele Revolutie verboden zijn (is waar), maar door hevige protesten weer uit de ban zijn gehaald (is niet waar - ookal gebruikte Mao Zedong het boek heimelijk, het volk mocht dat beslist niet), het boek zou een bijzonder plekje hebben in iedere Chinese huiskamer (dus niet, men vindt het boek te moeilijk en gaat liever naar een tempelorakel), de eerste westerse vertaling zou in 1923 zijn gepubliceerd (Jelsma doelt op de Duitse vertaling van Wilhelm, en vergeet voor het gemak het werk van Legge (1882) en zijn voorgangers), de Nederlandse editie verscheen in 1953 bij uitgeverij Ankh-Hermes (nee, dat was uitgeverij L.J. Veen).
Als Jelsma dan schrijft "Mijn bedoeling was ook om de vaak lange Chinese teksten terug te brengen tot een korte maar krachtige grondtekst die meteen uitsluitsel geeft over de gestelde vraag", dan vraag je je af welke tekst hij heeft gebruikt als basis voor zijn interpretatie. De Chinese teksten zijn namelijk juist bijzonder kort en bondig. De langste tekst is het Oordeel van hexagram 2 (30 karakters), de kortste is de eerste lijn van 40 (2 karakters). Dertig karakters is niet lang voor een Chinese tekst, maar het zijn doorgaans de bijgevoegde interpretaties in een vertaling die de tekst zo lang doet lijken - maar deze interpretaties horen natuurlijk niet bij de oorspronkelijke tekst zelf. Het vermoeden rijst dan ook dat Jelsma zich voornamelijk heeft laten leiden door die bijgevoegde interpretaties, wat zijn boek een interpretatie ván een interpretatie zou maken.
Zijn interpretatie is, zoals de meeste interpretaties, bijzonder nauw in betekenis. Dit heeft tot gevolg dat zijn boek geen antwoord kan geven op elke vraag die er wordt gesteld, iets wat de oorspronkelijke I Tjing wél kan door zijn ruime beeldspraak. Als ik aan de I Tjing vraag "Wat is de oorzaak van mijn writers block" (ik noem maar wat, echt waar), en ik lees dan "Hier is een wijs persoon getekend die helemaal vrij is van egoïsme. Hij kijkt nauwkeurig en begrijpt werkelijk alles!" (p. 47), dan vraag ik mij af hoe dat een antwoord zou moeten zijn op mijn vraag. Een vertaling geeft dan toch wat meer aanknopingspunten ("Beschouwing van zijn leven. Voor de leerling geen fout" bij Boering, "Beschouwing van zijn leven. De edele treft geen blaam" bij Wilhelm). Ook wordt beeldspraak soms letterlijk genomen, zoals bij 29-6: "Iemand die ver afstaat van datgene wat goed voor hem is. Daardoor is hij van het juiste spoor af gegaan en verstrikt geraakt in allerlei dwaalwegen. Hij zal zeker weer drie jaar nodig hebben om hier weer helemaal uit te komen." ("Gebonden met koorden en touwen. Ingesloten door een doornhaag. Drie jaar lang geen profijt. Ongeluk." bij Boering). Dat die drie jaar maar hoogst zelden letterlijk genomen moet worden zal duidelijk zijn, maar Jelsma verheft die drie jaar tot een feit.
Jelsma heeft er voor gekozen de hexagrammen niet te noemen, waardoor een essentiële laag uit de I Tjing verloren is gegaan. Want de tekst is maar één (yin) kant van de I Tjing, de hexagrammen zijn de andere (yang) kant waarin zich de dynamiek van de situatie laat zien door middel van trigrammen en (bewegende) lijnen. Door de hexagrammen weg te laten en níet de oorspronkelijke tekst te geven is er een boek ontstaan wat nog maar marginaal met de I Tjing te maken heeft. Bij het boek zijn twee dobbelstenen ingesloten die een alternatieve manier van raadplegen moeten vormen. Concreet gezegd zorgt deze methode er voor dat je, vanuit de oorspronkelijke I Tjing bezien, altijd een bewegende lijn(-tekst) krijgt (ookal noemt Jelsma dat niet als zodanig). Dit druist in tegen de traditionele opvatting dat een bewegende lijn een mógelijkheid is, maar geen múst. Wie een gangbare methode als de munten gebruikt, weet dat je ook hexagrammen kan krijgen zonder bewegende lijnen, maar bij de methode van Jelsma gaat dit niet op. Zijn methode forceert een bewegende lijn, en dat is iets wat indruist tegen de Chinese filosofie die aan de I Tjing ten grondslag ligt. Verder mist het boek een literatuurlijst voor verdere studie.
Voor dit boekje is ongetwijfeld een markt, maar het is jammer dat het zo ver afstaat van wat de werkelijke I Tjing nu inhoudt. Een argeloze nietswetende koper zou kunnen denken dat Jelsma's boek de I Tjing is, en nooit verder komen dan dat verkeerde denkbeeld. Dat de I Tjing vol staat van rijke beeldspraak en meer is dan alleen tekst zal hij door dit boek nooit te weten komen.
Het I Tjing Antwoordenboek, René Jelsma
Uitgeverij: BZZTôH
Uitvoering: paperback, 136 pagina's
ISBN: 904530287X
Prijs: € 14,95