De meeste - of bijna alle - I Tjing-vertalingen hebben een filosofische grondslag: ze bekijken de tekst van het boek vanuit het idee dat wat er staat niet zozeer letterlijk genomen moet worden, maar als metafoor voor iets anders. Maar is dat wel acceptabel?
De I Tjing is een orakel, en orakels zijn zelden letterlijk te nemen. Het orakel van Delphi, de Pythia, sprak in raadsels, en haar uitspraken moesten altijd achteraf door iemand anders worden geïnterpreteerd. En het Ifa orakel van de Yoruba stam uit Nigeria doet qua raadselachtigheid niet onder voor de I Tjing. Een orakel moet cryptisch zijn, anders kan je met de betekenis van het antwoord niet genoeg kanten op. Een goed orakel geeft niet een letterlijke omschrijving, maar zorgt voor ruimte om de tendens die wordt geschetst te koppelen aan je eigen omstandigheden. Daar is vaag taalgebruik voor nodig (overigens gaan veel horoscooprubrieken, die zich orakelig gedragen, hiermee de mist in. "Uw charisma is vandaag overweldigend! U oefent een onweerstaanbare invloed uit op uw collega's", zo stond er vandaag in mijn horoscoop. Mijn charisma is nooit overweldigend, vandaag ook niet, en ik zit er eerlijk gezegd ook niet op te wachten).
De I Tjing doet het zo goed als orakel omdat je met de tekst, en met de hexagrammen, zo veel kanten op kan. Geen één element is vast te prikken op één vaste betekenis: alles is associatief en beeldend omschreven. Maar was dat ook de bedoeling?
Tegenwoordig wordt algemeen aangenomen dat de Zhou Yi, de basistekst van de I Tjing zonder de later toegevoegde commentaren, zijn huidige vorm heeft gekregen rond 800 v.Chr. Het mag tweehonderd jaar eerder, of 100 jaar later zijn, maar veel verder zitten we er niet van af. De I Tjing is niet het werk van één auteur, we kunnen aan de gelaagde opbouw van de tekst zien dat er verschillende handen aan hebben gewerkt. Deze handen hebben er waarschijnlijk zo'n honderd jaar over gedaan om de tekst zo te maken als we 'm nu kennen. Waar de tekst precies vandaan komt? Geen idee, maar er zijn overeenkomsten te ontdekken met de orakelbotten uit de Shang-dynastie (ca. 1750 - 1122 v. Chr). Er wordt dan ook vermoed dat deze het begin vormen van de Zhou Yi, en dat de tekst later is bijgewerkt en aangevuld.
Het was een woelige tijd, de tijd waarin de Zhou Yi werd geschreven. China was nog niet het grote land zoals we dat nu kennen, het bestond uit verschillende staatjes die regelmatig met elkaar oorlog voerden. Dit vinden we duidelijk terug in de Zhou Yi, in bijvoorbeeld hexagram 7, 'Het Leger', of hexagram 63, vierde lijn. Oorlog was een geaccepteerde bezigheid en al in de begindagen van de Chinese cultuur een grote industrie. Het bestaan in die tijd richtte zich op basiszekerheden als eten, wonen, veiligheid. Dit vinden we duidelijk terug op de orakelbotten. De onderwerpen waarvoor werd georakeld waren de jacht, oorlog, medische aangelegenheden, kortom, alles waar men in het dagelijks leven direct mee werd geconfronteerd. Iets als filosofie of religie bestond nog niet (men deed wel aan voorouderverering, maar dit had vanuit het Shang-standpunt bezien puur praktisch nut: de voorouders hadden in de visie van de Shang invloed op het welzijn van de mensen en hun leefomgeving. Een goede verstandhouding met je voorouders leverde meer kans op minder problemen). Tevens kende het schrift nog nauwelijks abstracte begrippen; de begrippen die er waren gingen niet veel verder dan het niveau van 'hoog/laag' en 'onder/boven'. Dit is belangrijk om te beseffen als we het over de I Tjing hebben, want het heeft consequenties voor het beeld wat we creëren van het boek. Als we beseffen dat er in de tijd dat de I Tjing is ontstaan nog geen filosofie of weinig abstractie bestond, dan moeten we dus ook uitkijken dat we filosofisch/abstracte begrippen gaan zien in de I Tjing.
Een concreet voorbeeld, eentje waar ik de laatste dagen flink mee bezig ben, zal wellicht duidelijk maken wat ik bedoel. De naam van hexagram 3, 'tun/zhun', wordt vaak vertaald met 'De (Aanvangs-, begin-)moeilijkheid'. In deze betekenis wordt het ook in de oudste boeken van China gebruikt. Maar: die boeken gaan vaak niet verder terug dan 600 v. Chr. Dit is grofweg vierhonderd jaar ná de Zhou Yi, en het tijdsverschil met de orakelbotten is nóg veel groter. Als we gaan kijken naar de betekenis van 'tun' tijdens de laatste dagen van de Shang-dynastie, dan zien we iets heel anders.
Op de orakelbotten kwam 'tun' ook al voor, alleen werd het toen anders geschreven. Het schriftteken wat toen werd gebruikt doet denken aan een bloem, met een knop en blaadjes. Ik zeg met opzet 'doet denken aan' en niet 'is een ...' of 'stelt een ... voor', want we weten simpelweg niet 100% zeker wat het nu voorstelt. De uitleg 'bloemknop' wordt echter algemeen geaccepteerd. Maar als we orakelbotinscripties met dit teken gaan ontleden, dan komen we bij betekenissen uit die weinig verband lijken te houden met een bloemknop. Het belangrijke naslagwerk Jiaguwen Zidian somt o.a. op:
- 1 paar
- lente, jaar
- uitdrukking 'duo tun': wordt gebruikt voor het bezitten van de vijfkleurige 'gunyi' rituele kleren van de keizer
- persoonsnaam (van b.v. een waarzegger)
- plaatsnaam
Niets wat lijkt op een bloemknop, en zeker niet op 'moeilijkheden'! De betekenis 'lente' is nog voor te stellen bij een bloemknop, maar de rest is maar raden waar die betekenissen op zijn gebaseerd. Het blijft dus vaag.
Met de betekenis van de orakelbotten zitten we aan het eind van de Shang-dynastie (ong. 1100 v. Chr.), en een paar eeuwen later, de tijd waarin de Zhou Yi wordt geacht te zijn geschreven, is de betekenis van 'tun' alweer grondig veranderd, nu betekent het meer:
- verzamelen
- stationeren van legergroepen
- blokkeren
- garnizoen
- legereenheid van vijf man
- aanduiding voor een dorp
- persoonsnaam
- maatwoord voor katoen
(bron: Hanyu Da Zidian)
Eerder merkte ik op dat oorlog een belangrijke rol speelde in de tijd dat deze betekenissen golden. Ik neem zelf dan ook aan dat de betekenis van 'tun' meer met oorlog te maken heeft dan met 'aanvangsmoeilijkheden'. We kunnen ons echter wel voorstellen dat de betekenis 'moeilijkheden' later is afgeleid van 'tun'. Waar oorlog is, zijn ongetwijfeld veel moeilijkheden. De toevoeging 'Aanvang-' is echter een duidelijk latere interpretatie, gebaseerd op het feit dat hexagram 3 aan het begin van de I Tjing staat.
Het is niet zo vreemd om betekenissen als 'stationeren van legergroepen', 'garnizoen' en 'legereenheid van vijf man' aan hexagram 3 te koppelen. Als we naar een paar stukken tekst van dit hexagram kijken, dan zien we daar ook al oorlogachtige dingen in. De tweede, vierde en zesde lijn hebben het bijvoorbeeld over 'het berijden van paarden in een eskadron'. Als we 'tun' uitleggen als 'garnizoen', dan kan de eerste regel van de vijfde lijn vertaald worden als 'beloning van de koning aan het garnizoen', en de eerste regel van de tweede lijn als 'garnizoen verandert van richting'.
Hiermee zijn we er natuurlijk nog niet, er moet nog veel meer werk worden verricht om een I Tjingvertaling te maken die dicht bij zijn oorsprong staat. Maar we zien wel dat filosofisch/abstracte betekenissen ver af kunnen staan van wat mogelijkerwijs werd bedoeld. De I Tjing richt zich, ook nu nog, op de dagelijkse praktijk, met de nadruk op 'praktijk'. Dit sluit mooi aan bij de concrete beelden die de I Tjing oorspronkelijk bevatte. Dit is geen filosofie, maar de harde werkelijkheid.